Problem samowystarczalności żywnościowej można rozpatrywać zarówno w skali całego sektora jak i na poszczególnych rynkach.
Warto zauważyć, iż eksport polskich produktów rolno-spożywczych jest zdominowany towarami przemysłu spożywczego. Natomiast w handlu produktami rolnictwa od lat występuje pewien deficyt. Niemniej jednak bilans przepływów produktów przetworzonych i surowców rolnych wskazuje, że Polska jest krajem nadwyżkowym w produkcji żywności.
Rynek zbóż w Polsce charakteryzuje duża zmienność podaży uzależniona od przebiegu warunków pogodowych. W latach „suchych”, takich jak 2006 doświadczamy silnych spadków produkcji, nawet o 20% w stosunku do średniej wieloletniej. W latach o przeciętnych zbiorach rynek ten ma tendencje do nadwyżki krajowej podaży nad popytem, chociaż na bilans zbóż wpływają także silnie zmiany w zapotrzebowaniu paszowym uzależnione od sytuacji w produkcji zwierzęcej. Należy jednak zwrócić uwagę na wciąż duży potencjał wzrostu produktywności uprawy zbóż w Polsce, co wymaga jednak poprawy agrotechniki i inwestycji. Osiągany poziom wystarczalności będzie miał tendencję do zmian także w przyszłości ze względu na prawdopodobieństwo zmniejszania się ilość opadów w sezonie wegetacyjnym w związku ze zmianami klimatycznymi.
Polska jest jednym z największych producentów rzepaku w UE. Poziom produkcji rzepaku w okresie 2004-2008 uległ podwojeniu w stosunku do okresu 1999-2003 – wzrosły zarówno plony jak i powierzchnia upraw. Ważnym impulsem do rozwoju tej produkcji była polityka Unijna w zakres biopaliw i energii odnawialnej. W ostatnich latach Polska eksportowała znaczące nadwyżki zarówno ziarna rzepaku, jak i oleju rzepakowego przy jednoczesnym wzroście krajowego zużycia oleju rzepakowego.
Sytuacja w zakresie samowystarczalności na rynku cukru jest konsekwencją decyzji, jakie podjęła Wspólnota w zakresie reformy tego rynku w 2006 r. W 2008 r. Polska była jeszcze eksporterem netto cukru. Z uwagi na ograniczenie produkcji w wyniku dobrowolnego zrzekania się kwot produkcji cukru przez producentów w latach 2009 - 2010 w celu uzupełnienia niedoboru Polska będzie importowała około 200 - 300 tys. ton cukru, przy produkcji wynoszącej 1350 – 1400 tys. Z pewnością niewielkim pocieszeniem jest fakt, że w wyniku reformy kilka państw UE zaprzestało całkowicie produkcji cukru. Przy okazji omawiania tego rynku należy zwrócić uwagę na potrzebę efektywnego wykorzystania środków na zagospodarowanie majątku po likwidowanych cukrowniach.
Polska jest od lat krajem z nadwyżką w produkcji mleka. Nadwyżka produkcji nad krajowym zużyciem systematycznie wzrastała i w 2008 r. wynosiła 16,5 %. Członkostwo w UE przyczyniło się w widoczny sposób do stabilizacji sytuacji w tym sektorze i do poprawy jego konkurencyjności na rynku europejskim, o czym świadczy chociażby stały wzrost udziału w eksporcie produktów mleczarskich o wysokim stopniu przetworzenia. Szansą na dalszą poprawę tego wskaźnika jest ustalony w ramach Przeglądu WPR w 2008 r. dalszy wzrost kwoty krajowej o 1% corocznie w ciągu kolejnych 5 lat.
Polska dysponuje nadwyżkami mięsa drobiowego, co możliwe było dzięki systematycznemu wzrostowi produkcji na przestrzeni ostatnich lat, szybszemu niż wzrost konsumpcji tego mięsa. W 2008 roku poziom produkcji wyniósł 1200 tys. ton – 6 % więcej niż w 2007 r.
Polska jest także krajem nadwyżkowym w zakresie mięsa wołowego, chociaż wynika to w dużej mierze ze stosunkowo niskiego poziomu spożycia wołowiny. Warunki członkowstwa w UE, w szczególności wzrost cen i możliwości eksportu na deficytowy unijny rynek przyczyniły się także do stopniowego wzrostu krajowej produkcji wołowiny; innym pozytywnym zjawiskiem jest stopniowy spadek udziału cieląt w strukturze eksportu. W 2008 r. krajowa produkcja wołowiny wynosiła 377 tys. ton w masie bitej ciepłej, tj. o ponad 2% więcej niż w 2007 r. i o 18% więcej niż w 2004 r.
Poziom samowystarczalności w zakresie mięsa wieprzowego wykazuje dużą zmienność związaną z cyklicznością poziomu tej produkcji. Niestety w roku 2008 i w pierwszej połowie 2009 odnotowujemy duży spadek produkcji wieprzowiny związany, z redukcją pogłowia świń. W marcu 2009 r. pogłowie trzody liczyło 13,3 mln sztuk i było o 15% niższe niż w analogicznym okresie poprzedniego roku. Zdaniem ekspertów, jeśli warunki chowu w II półroczu 2009 r. będą podobne jak w I półroczu, to w listopadzie można się spodziewać pogłowia 15 mln sztuk czyli o 5% wyższego niż w listopadzie 2008 r.
Polska jest jednym z największych producentów owoców w UE. W krajowej produkcji owoców dominują jabłka, w 2008 r. wyniosła około 2 831 tys. ton , co stanowiło około 74 % całkowitej ilości produkcji owoców w Polsce. Około 60% produkcji polskich jabłek przeznaczana jest do przetworzenia na koncentrat soku jabłkowego.
Wartość eksportu owoców i przetworów owocowych w roku handlowym 2008/09 r. wynosi prawie 1 320 mln EUR i niemal dwukrotnie przewyższa poziom z roku 2003/04. Polska jest także unijnym liderem produkcji truskawek, wiśni, porzeczki czarnej oraz malin, które są na dużą skalę eksportowane w formie mrożonej i w postaci soków. Producenci truskawek oraz malin kierowanych do przetwórstwa mają do dyspozycji ważny instrument stabilizujący sytuację w sektorze owoców miękkich - są płatności do powierzchni upraw, które w Polsce wynoszą 400 EUR/ha.
Także w przypadku warzyw Polska pozostaje liderem produkcji na tle innych krajów Wspólnoty. W 2008 r., w kraju wyprodukowano ponad 5,2 mln ton warzyw. Najważniejszymi z punktu widzenia skali produkcji warzywami są kapusta, cebula, marchew, a także buraki ćwikłowe i kalafiory oraz ogórki i pomidory zarówno gruntowe jak i spod osłon. Należy podkreślić, że w ostatnich latach Polska znalazła się w czołówce Wspólnotowych producentów pieczarek. Również skala oraz wartość eksportu tych grzybów stale rośnie w roku handlowym 2007/08 wyniosła około 130 mln EUR, co stanowiło ok. ¼ całej wartości eksportu warzyw świeżych. Wartość eksportu warzyw świeżych wynosi w ostatnich latach ponad 400 mln EUR. i na podobnym poziomie kształtuje się wartość przetworów warzywnych.
Marek Sawicki, Minister rolnictwa i rozwoju wsi
